Marek Bebak:<\/em> Warto zacz\u0105\u0107 od tego, \u017ce – podobnie jak inne zachowane woluminy bonifraterskiej dokumentacji medycznej – jest to niezwykle cenne \u015bwiadectwo minionych wiek\u00f3w. Ksi\u0119gi i poszyty zawieraj\u0105ce spisy pacjent\u00f3w s\u0105 bardzo ciekawym \u017ar\u00f3d\u0142em dokumentuj\u0105cym \u017cycie najubo\u017cszych mieszka\u0144c\u00f3w Krakowa i os\u00f3b przyjezdnych, kt\u00f3rych nie sta\u0107 by\u0142o na leczenie. Takich w\u0142a\u015bnie pacjent\u00f3w przyjmowano \u201ena kuracj\u0119\u201d do bonifraterskiej lecznicy. W szpitalu bonifratr\u00f3w \u015bwiadczono us\u0142ugi medyczne bezp\u0142atnie, na podstawie porozumie\u0144 zawartych mi\u0119dzy plac\u00f3wk\u0105 i cechami zawodowymi lub na podstawie op\u0142at wnoszonych przez pracodawc\u00f3w. Cz\u0119\u015b\u0107 pacjent\u00f3w leczona by\u0142a na koszt konwentu bonifratr\u00f3w. Informacje zawarte w ksi\u0119gach i poszytach s\u0105 zatem niezwyk\u0142\u0105 opowie\u015bci\u0105 o zwyczajnych ludziach, kt\u00f3rzy nie zas\u0142u\u017cyli si\u0119 w historii niczym szczeg\u00f3lnym, lecz byli rzemie\u015blnikami, robotnikami, czy s\u0142u\u017c\u0105cymi.<\/p>\n Br. Laetus Bernatek w sali operacyjnej w 1907 r.<\/p><\/div>\n Judyta Pawlak:<\/em> A dlaczego XIX wiek? To by\u0142 dla Krakowa szczeg\u00f3lnie trudny czas… Miasto wyniszcza\u0142y kolejne epidemie: tyfus w 1846 roku, odra w 1852 roku, nawracaj\u0105ce od 1831 roku epidemie cholery azjatyckiej i ospy. Dla bonifratr\u00f3w by\u0142 to tak\u017ce szczeg\u00f3lnie trudny czas. W 1813 roku, na mocy kasat j\u00f3zefi\u0144skich, bracia zostali przeniesieni z centrum Krakowa do potrynitarskiego klasztoru na peryferiach krakowskiego Kazimierza (dzisiaj to \u015bcis\u0142e centrum miasta Krakowa). Przej\u0119ty klasztor by\u0142 w bardzo z\u0142ym stanie, a w krakowskim konwencie pos\u0142ugiwa\u0142o wtedy zaledwie kilku braci. Dodatkowo bonifratrzy zostali zobowi\u0105zani do sp\u0142aty d\u0142ug\u00f3w po trynitarzach, co przekracza\u0142o ich mo\u017cliwo\u015bci finansowe. Pomimo wszystko, w obliczu nawracaj\u0105cych epidemii, w nowym miejscu bracia ca\u0142y czas prowadzili szpital i leczyli mieszka\u0144c\u00f3w. Z powodu trudnej sytuacji materialnej kuria generalna podj\u0119\u0142a decyzj\u0119 o likwidacji krakowskiego klasztoru i szpitala. Proces likwidacji mia\u0142 przeprowadzi\u0107 o. Laetus Bernatek, Morawianin z urodzenia, kt\u00f3ry w 1891 roku przyby\u0142 do Krakowa jako nowy przeor krakowskiego konwentu. Nie wykona\u0142 jednak decyzji prze\u0142o\u017conych. Uczyni\u0142 klasztor szpitalem zaka\u017anym, dwukrotnie zwi\u0119kszy\u0142 liczb\u0119 \u0142\u00f3\u017cek w szpitalu, a wykorzystuj\u0105c fakt zbli\u017caj\u0105cej si\u0119 rocznicy panowania cesarza Franciszka J\u00f3zefa i organizuj\u0105c zbi\u00f3rk\u0119 funduszy w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w Krakowa, rozpocz\u0105\u0142 budow\u0119 nowoczesnego gmachu szpitala (uko\u0144czon\u0105 w 1906 roku), kt\u00f3ry do dzisiaj przyjmuje pacjent\u00f3w. Na pami\u0105tk\u0119 tamtych wydarze\u0144 imieniem o. Bernatka zosta\u0142a nazwana k\u0142adka pieszo-rowerowa \u0142\u0105cz\u0105ca dzisiaj krakowskie dzielnice Kazimierz i Podg\u00f3rze, tu\u017c obok krakowskiego klasztoru i szpitala bonifratr\u00f3w.<\/p>\n Kilka r\u0119kopis\u00f3w opisuj\u0105cych medyczn\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 bonifratr\u00f3w po przeniesieniu do nowej lokalizacji na peryferiach Kazimierza zosta\u0142o w\u0142a\u015bnie poddanych pe\u0142nej konserwacji. Kolejne s\u0105 natomiast przedmiotem wniosku do przysz\u0142orocznej edycji programu \u201eWspieranie dzia\u0142a\u0144 muzealnych\u201d. Jest to\u00a0bezcenna dokumentacja \u201eczasu zarazy\u201d, kt\u00f3ry by\u0142 dla Krakowa wyzwaniem pod wzgl\u0119dem organizacji opieki medycznej. Ksi\u0119gi te stanowi\u0105 r\u00f3wnie\u017c dokumentacj\u0119 problem\u00f3w zdrowotnych mieszka\u0144c\u00f3w Krakowa i okolic w okresie bezpo\u015brednio poprzedzaj\u0105cym wa\u017cne inwestycji publiczne, kt\u00f3re w perspektywie podnios\u0142y poziom higieny w mie\u015bcie (m. in. dzia\u0142alno\u015b\u0107 prezydenta-lekarza J\u00f3zefa Dietla, zasypanie Starej Wis\u0142y, budowa nowoczesnych wodoci\u0105g\u00f3w i kanalizacji). R\u0119kopisy te pe\u0142ni\u0142y w przesz\u0142o\u015bci funkcj\u0119 u\u017cytkow\u0105, dlatego ich stan zachowania by\u0142 z\u0142y – wymaga\u0142y podj\u0119cia pilnych prac konserwatorskich.<\/p>\n Jak przebiega\u0142 proces konserwacji? Co nastr\u0119cza\u0142o najwi\u0119cej problem\u00f3w?<\/em><\/strong><\/p>\n Dokumentacja podczas konserwacji<\/p><\/div>\n Ewa Pietrzak<\/em>:\u00a0Obiekty stanowi\u0105ce przedmiot tegorocznego projektu to ksi\u0119gi r\u0119kopi\u015bmienne, w przesz\u0142o\u015bci u\u017cytkowe. Nie powsta\u0142y one w profesjonalnych kancelariach czy skryptoriach, wpisy by\u0142y sporz\u0105dzane przez lekarzy w trakcie ich pracy. U\u017cywano r\u00f3\u017cnego rodzaju atrament\u00f3w, najcz\u0119\u015bciej s\u0142abej jako\u015bci. Cz\u0119\u015b\u0107 wpis\u00f3w by\u0142o w dobrym stanie, ale cz\u0119\u015b\u0107 bardzo wyblak\u0142a. By\u0142y te\u017c fragmenty mocno skorodowane, tzw. w\u017cery atramentowe. To \u015bwiadczy o r\u00f3\u017cnych sposobach przygotowania materia\u0142\u00f3w pisarskich, w zale\u017cno\u015bci od zasobno\u015bci zakonu czy dok\u0142adno\u015bci wykonania receptury. Pod\u0142o\u017ce, na kt\u00f3rym sporz\u0105dzono ksi\u0119gi chorych, to papier czerpany, ale te\u017c bardzo r\u00f3\u017cnorodny i raczej w wersji ta\u0144szej, czyli te\u017c gorszej jako\u015bci. To wszystko mia\u0142o znaczenie dla przetrwania obiekt\u00f3w i obecnego stanu ich zachowania. Podobnie jak trudna historia zakonu i jego zbior\u00f3w oraz fakt, \u017ce kiedy\u015b by\u0142y to ksi\u0119gi u\u017cywane w codziennej pracy. Te czynniki wp\u0142yn\u0119\u0142y destrukcyjnie na stan r\u0119kopis\u00f3w.<\/p>\n Dla konserwatora s\u0105 to obiekty bardzo trudne. Ju\u017c od pierwszego etapu, kt\u00f3rym jest oczyszczanie, nastr\u0119cza\u0142y du\u017co problem\u00f3w, szczeg\u00f3lnie partie, kt\u00f3re uleg\u0142y silnej degradacji mikrobiologicznej. Celem prac konserwatorskich by\u0142a poprawa struktury papieru, bardzo os\u0142abionego w wyniku zu\u017cycia, zawilgocenia i dzia\u0142alno\u015bci mikroorganizm\u00f3w. Jednocze\u015bnie konieczne by\u0142o wzmocnienie i zabezpieczenie atramentu, tak, aby mo\u017cna by\u0142o realizowa\u0107 kolejne etapy programu prac. Delikatno\u015b\u0107 materii zabytkowej, konieczno\u015b\u0107 zachowania bezcennych wiadomo\u015bci spisanych na tych kartach zmusza\u0142o konserwator\u00f3w do szczeg\u00f3lnej uwagi i wyboru takich metod, kt\u00f3rych efektem b\u0119d\u0105 wzmocnione karty papierowe i zabezpieczony tekst r\u0119kopi\u015bmienny. Zmieniony zosta\u0142 tak\u017ce spos\u00f3b przechowywania obiekt\u00f3w na bezpieczny, wygodny dla archiwist\u00f3w i badaczy korzystaj\u0105cych z wiadomo\u015bci zawartych w tych ksi\u0119gach.<\/p>\n Br. Bronis\u0142aw Pyrcik uzupe\u0142nia Ksi\u0105\u017ck\u0119 Dy\u017cur\u00f3w<\/p><\/div>\n W jaki spos\u00f3b bonifratrzy prowadzili dokumentacj\u0119 medyczn\u0105 w XIX wieku?<\/em><\/strong><\/p>\n Marek Bebak:<\/em> Wpisy by\u0142y dokonywane w tabeli, zawieraj\u0105cej nast\u0119puj\u0105ce rubryki: (1) numer bie\u017c\u0105cy; (2) imi\u0119 i nazwisko pacjenta oraz religia; (3) zatrudnienie, stan (tzn. czy ma dzieci lub nie, je\u017celi ma \u2013 gdzie si\u0119 znajduj\u0105); (4) wiek; (5) sk\u0105d pochodzi i gdzie ma sta\u0142e zamieszkanie; (6) warunki rodzinne ze szczeg\u00f3\u0142ami: kim s\u0105 jego rodzice, gdzie mieszkali, czy \u017cyj\u0105, czy nie, czy ma siostry i braci, gdzie mieszkaj\u0105 itd.; (7) dzie\u0144 przyj\u0119cia chorego do szpitala, z czyjego polecenia, tj. czy z rz\u0105dowego, z cechu lub bractwa; (8) dzie\u0144 wyj\u015bcia chorego; (9) dzie\u0144 \u015bmierci chorego; (10) op\u0142ata za jak\u0105 by\u0142 leczony i kto tak\u0105 op\u0142at\u0119 r\u0119czy\u0142; (11) stan maj\u0105tkowy chorego oraz (12) uwagi. W odr\u00f3\u017cnieniu od ksi\u0105g chorych z lat wcze\u015bniejszych, w poddanej w\u0142a\u015bnie konserwacji dokumentacji medycznej nie odnotowano schorzenia, z jakim chory przyby\u0142 do szpitala. Informacje takie mo\u017cna natomiast odnale\u017a\u0107 w cz\u0119\u015bciowo zachowanym zbiorze kart chorych (ten zbi\u00f3r jest w opracowaniu), na kt\u00f3rych zapisywano jednostk\u0119 chorobow\u0105 oraz przebieg leczenia.<\/p>\n Trzeba przyzna\u0107, \u017ce Bracia pracuj\u0105cy w szpitalu bardzo starannie wype\u0142niali wszystkie rubryki w ksi\u0119gach. Niech za\u015bwiadczy o tym nast\u0119puj\u0105cy wpis z ksi\u0119gi o sygn. A-133: \u201eJan Moskalski. Katolik. Szynkarz trunk\u00f3w ordynaryjnych. \u017bonaty. Bezdzietny. Lat 55. Rodem z Galicyi Austriackiej, z cyrku\u0142u Wadowic, z miasta Kalwarii; mieszka w Krakowie, w gminie IV, w domu zajezdnym Knotza. Syn Stanis\u0142awa i Apolonii z domu J\u0119drzejowskiej \u2013 ma\u0142\u017conk\u00f3w Moskalskich ju\u017c zmar\u0142ych; z familii ma brata \u017conatego i siostr\u0119 zam\u0119\u017cn\u0105, w Brodach zamieszka\u0142ych. Zosta\u0142 przyj\u0119ty 15 lutego 1855, zmar\u0142 8 marca 1855 o godzinie 11 przed po\u0142udniem; przyj\u0119ty na kuracj\u0119 z polecenia Ojca Przeora. Ma utrzymanie porz\u0105dne z wyszynku trunk\u00f3w pochodz\u0105ce\u201d.<\/p>\n Kogo, poza Janem Moskalskim – karczmarzem, leczyli krakowscy bonifratrzy w po\u0142owie XIX wieku? Jak wielu przyjmowano pacjent\u00f3w?<\/em><\/strong><\/p>\n Sala chorych w Szpitalu Bonifratr\u00f3w w Krakowie na pocz\u0105tku XX w.<\/p><\/div>\n Judyta Pawlak:<\/em> Do szpitala bonifratr\u00f3w trafiali pacjenci g\u0142\u00f3wnie z Krakowa i okolic. Byli to m\u0119\u017cczy\u017ani i ch\u0142opcy (kobiety znajdowa\u0142y opiek\u0119 w plac\u00f3wkach prowadzonych przez zakonnice), bez wzgl\u0119du na pochodzenie czy wyznanie, przede wszystkim jednak osoby najbardziej potrzebuj\u0105ce i najmniej zamo\u017cne. Co do liczby pacjent\u00f3w, to ju\u017c na podstawie pobie\u017cnej lektury na przyk\u0142ad ksi\u0119gi A-133 z lat 1855-1857, mo\u017cemy stwierdzi\u0107, \u017ce w 1855 roku w szpitalu leczono a\u017c 360 os\u00f3b, z kt\u00f3rych wi\u0119kszo\u015b\u0107 stanowili katolicy, ale poza tym 9 ewangelik\u00f3w i dw\u00f3ch neofit\u00f3w. Byli to przedstawiciele rozmaitych zawod\u00f3w: stra\u017cnicy, garbarze, szewcy, subiekci aptekarscy, garncarze, murarze, lokaje, s\u0142u\u017c\u0105cy, muzycy, stolarze, piekarze, ku\u015bnierze, a tak\u017ce wielu robotnik\u00f3w zatrudnionych przy budowie krakowsko-lwowskiej kolei \u017celaznej (prawdopodobnie przy budowie odcinka z Krakowa do D\u0119bicy). By\u0142a to bardzo du\u017ca liczba pacjent\u00f3w, w poprzednich latach przyjmowano bowiem oko\u0142o 100\u2013150 os\u00f3b, z kolei w 1856 roku w sumie zarejestrowano 126 os\u00f3b, w tym katolik\u00f3w, ewangelik\u00f3w oraz izraelit\u0119. Na li\u015bcie pacjent\u00f3w w 1857 roku znalaz\u0142y si\u0119 tylko 84 osoby, ale ten spis jest akurat niepe\u0142ny, wi\u0119c precyzyjnie nie mo\u017cemy poda\u0107 liczby chorych.<\/p>\n Czy w\u015br\u00f3d pacjent\u00f3w by\u0142y jakie\u015b specjalne grupy zawodowe? Na przyk\u0142ad handlarze, kupcy, g\u00f3rnicy itd.?<\/strong><\/em><\/p>\n Marek Bebak:<\/em> Tak jak wspomnia\u0142a przed chwil\u0105 Judyta, w latach 1855\u20131857 do szpitala bonifratr\u00f3w w Krakowie przyj\u0119to szczeg\u00f3lnie wielu robotnik\u00f3w pracuj\u0105cych przy budowie kolei \u017celaznej krakowsko-lwowskiej. Byli to\u00a0 najcz\u0119\u015bciej mieszka\u0144cy Ma\u0142opolski i \u015al\u0105ska, ale tak\u017ce przybysz z p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci W\u0142och. Robotnicy ci mieszkali zwykle w wynaj\u0119tej dla nich kamienicy, znajduj\u0105cej si\u0119 w dzisiejszej dzielnicy Grzeg\u00f3rzki, poza tym \u201ena folwarku Katarzy\u0144skim przy Grzeg\u00f3rzkach\u201d, a tak\u017ce w innych cz\u0119\u015bciach Krakowa, np. \u201ena Podg\u00f3rzu u Kami\u0144skiego \u2013 gdzie magazyn\u201d czy \u201ewe wsi P\u0142aszowie za Podg\u00f3rzem\u201d. W\u015br\u00f3d robotnik\u00f3w byli przewa\u017cnie 20-, 30- lub 40-latkowie, ale r\u00f3wnie\u017c m\u0142odsi m\u0119\u017cczy\u017ani \u2013 18-letni, a nawet 14-latek, niejaki Wojciech Migas \u2013 jak czytamy w ksi\u0119dze: \u201ech\u0142opak wyrobnik przy kolei \u017celaznej krakowsko-lwowskiej, lat 14. Rodem z Galicyi Austryackiej, z cyrku\u0142u Wadowickiego, mieszka na Podg\u00f3rzu w baraku. Syn J\u00f3zefa i Anny z domu G\u00f3rzyckich \u2013 Migas\u00f3w ma\u0142\u017conk\u00f3w, kt\u00f3rzy \u017cyj\u0105 \u2013 ojciec jest przy kolei \u017celaznej wyrobnikiem. \u2013 z familii ma brata i siostr\u0119 nieletnich \u2013 przy\u00a0 rodzicach zostaj\u0105cych [\u2026] Przyj\u0119ty na kart\u0119 p. Baruggio na kuracy\u0105\u201d.<\/p>\n Bonifrater z chorym ch\u0142opcem w 1933 r.<\/p><\/div>\n Czyli leczono r\u00f3wnie\u017c dzieci? <\/strong><\/em><\/p>\n Judyta Pawlak<\/em>: Tak, w krakowskim szpitalu bonifratr\u00f3w leczono r\u00f3wnie\u017c dzieci, m.in. Juliana Papie\u0144skiego, na kt\u00f3rego temat w ksi\u0119dze mo\u017cna przeczyta\u0107: \u201eKatolik. Ch\u0142opiec przy Ojcu zostaj\u0105cy. Lat 11. Rodem z Podg\u00f3rza z cyrku\u0142u Boche\u0144skiego mieszka tam\u017ce. Syn Kazimierza jeszcze \u017cyj\u0105cego krawca i Maryanny Papie\u0144skich ju\u017c zmar\u0142ej ma\u0142\u017conk\u00f3w z familii niema nikogo a przynajmniej choremu o takiej nie wiadomo. [przyj\u0119ty] 24. Kwietnia 1855 [wyszed\u0142] 2 maja 1855 r.; przyj\u0119ty na kuracy\u0119 z mi\u0142osierdzia na fundusz szpitalny\u201d. Jeszcze m\u0142odszy by\u0142 Franciszek Szatowski z przedmie\u015bcia Stradom, kt\u00f3ry do szpitala trafi\u0142 w wieku 9 lat. On r\u00f3wnie\u017c zosta\u0142 przyj\u0119ty na kuracj\u0119 na fundusz szpitalny i szcz\u0119\u015bliwie po dw\u00f3ch dniach wyszed\u0142 ze szpitala o w\u0142asnych si\u0142ach.<\/p>\n Czy da si\u0119 oszacowa\u0107 \u015bmiertelno\u015b\u0107 w\u015br\u00f3d pacjent\u00f3w przyj\u0119tych do Szpitala Bonifratr\u00f3w w XIX wieku?<\/strong><\/em><\/p>\n Marek Bebak:<\/em> To temat bardzo ciekawy i wymaga bada\u0144 historycznych, kt\u00f3re teraz, po konserwacji, b\u0119d\u0105 mo\u017cliwe. W tym momencie mo\u017cemy tylko powiedzie\u0107, \u017ce nie zawsze pobyt w szpitalu ko\u0144czy\u0142 si\u0119 szcz\u0119\u015bliwie. Kilkukrotnie zdarzy\u0142o si\u0119, \u017ce do szpitala przywieziono pacjenta konaj\u0105cego, kt\u00f3rego nie uda\u0142o si\u0119 uratowa\u0107. Taki los spotka\u0142 m.in. Jakuba Kaspera, wyrobnika z kolei \u017celaznej krakowsko-lwowskiej. Infirmarz zanotowa\u0142 w ksi\u0119dze, \u017ce \u201em\u00f3g\u0142 mie\u0107 lat 50\u201d, a tak\u017ce, \u017ce \u201eprzywieziony by\u0142 konaj\u0105cy do Szpitala, a zatem bli\u017cszych o nim wiadomo\u015bci mie\u0107 nie mo\u017cna by\u0142o\u201d. Przyj\u0119to go 3 maja 1855 r., zmar\u0142 tego samego dnia.<\/p>\n \u00a0<\/em><\/p>\n Zapraszamy do galerii zdj\u0119\u0107:<\/strong><\/p>\n[1] Zbi\u00f3r protoko\u0142\u00f3w chorych z lat 1825-1862, sygn. A-134\/1-8. Obiekt przed konserwacj\u0105, w trakcie konserwacji i po konserwacji:<\/p>\n![\"Br.](\"https:\/\/bonifratrzy.pl\/klasztor-krakow\/wp-content\/uploads\/sites\/9\/2021\/12\/35-crop-scaled.jpg\" "\\"Br.")
<\/a><\/a><\/a><\/a><\/a>Cieszy zatem fakt odrestaurowania tej dokumentacji, kt\u00f3ra z pewno\u015bci\u0105 pos\u0142u\u017cy w przysz\u0142o\u015bci naukowcom do bada\u0144 nad \u017cyciem codziennym Krakowa w XIX wieku, a tak\u017ce do studi\u00f3w genealogicznych. Ksi\u0119gi mo\u017cna ogl\u0105da\u0107 w Bibliotece i Archiwum Konwentu Bonifratr\u00f3w w Krakowie, m.in. w ramach bezp\u0142atnych lekcji biblioteczno-archiwalnych, muzealnych czy innych wizyt. Zach\u0119camy do zapoznania si\u0119 z ofert\u0105<\/a>, znajduj\u0105c\u0105 si\u0119 na stronie Biblioteki i Archiwum.<\/h3>\n
Ze wzgl\u0119du na ograniczenia wynikaj\u0105ce z pandemii koronawirusa, nie jest obecnie mo\u017cliwe spotkanie w wi\u0119kszym gronie nad obiektami po konserwacji, dlatego zach\u0119camy Pa\u0144stwa do obejrzenia fotografii wykonanych przed, w trakcie i po konserwacji.<\/h3>\n
<\/div><\/a><\/div><\/a><\/div><\/a><\/div><\/a><\/div><\/a><\/div><\/a><\/div><\/a><\/div><\/a><\/div><\/a><\/div><\/a><\/div><\/a><\/div><\/a><\/div><\/a><\/div><\/a><\/div><\/a><\/div><\/a><\/div><\/a><\/div><\/a><\/div><\/a><\/div><\/a><\/div><\/a><\/div><\/a><\/div><\/a><\/div><\/a>